Portret

Getekend online. Persoonlijke verhalen over de Japanse bezetting

Dit jaar herdenken we dat 75 jaar geleden een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog en vieren we 75 jaar vrijheid.

Het Museon doet dat met de tentoonstelling Getekend. Persoonlijke verhalen uit de Japanse bezetting. Komende periode presenteren we elke week een van de verhalen uit de tentoonstelling online.

Een teken van leven via de radio (19 augustus)

In het kamp gebouwde viool

Deze viool werd door krijgsgevangene Leo Reinders gebouwd met allerlei materialen die in het kamp voorhanden waren. Lees en luister hoe hij en en zijn vrouw elkaar dankzij dit instrument na de Japanse capitulatie terugvonden.

Vrouwenkamp Aek Pamienke viert het einde van de oorlog (15 augustus)

Het hijsen van de vlag in kamp Aek Pamienke

Op 15 augustus 1945 gaf Japan zich over en kwam er definitief een einde aan de Tweede Wereldoorlog. Dit nieuws drong niet overal in de Indische archipel op hetzelfde moment door. Zo kwam het dat in vrouwenkamp Aek Pamienke op Sumatra pas ruim een week later de Nederlandse vlag werd gehesen en het Wilhelmus gespeeld. Het bijzondere is dat dit tafereel werd gefilmd met een camera die tijdens de internering in het kamp verborgen was gehouden. Deze film bevindt zich nu in de collectie van het Museon.

Bekijk de filmbeelden en luister naar het bijbehorende verhaal.

Hulp na de atoombom (9 augustus)

De jas van Koos van Houten

Koos van Houten werkte als dwangarbeider op een scheepswerf in Nagasaki, toen een Amerikaanse bommenwerper op 9 augustus 1945 de stad met een atoombom vernietigde. Hij was een van de overlevenden.

Luister naar het verhaal over zijn jas en pet.

A.J.L. de Geer Boers, Het orkest ‘Onderhoud en Ontspanning’ (3 augustus)

Luister naar het verhaal bij deze tekening.

“Ik buig en kijk de kerel zo woedend mogelijk aan.” (13 juli)

Een vrouw en een meisje buigen voor een sjofel uitziende kampbewaker.

Een van de voorschriften was dat iedereen eer moest betuigen aan Japanse militairen en inheemse hulpbewakers door voor hen te buigen. Het was een buiging voor de Japanse keizer.

Luister naar verhalen van vrouwen die de Japanse bezetting hebben meegemaakt.

Jan Kickhefer, Lesgeven in een barak (6 juli)

Kampbarak waarin kinderen les krijgen

Luister naar het verhaal bij deze tekening.

"De Japanners hadden het onderwijs verboden." (30 juni)

Als regel was onderwijs verboden. Maar veelal werd toch wel heimelijk les gegeven aan kleine groepjes kinderen.

Mensen die als kind de oorlog hebben meegemaakt over het onderwijs tijdens de Japanse bezetting.

Jan Kickhefer, Bij de tandarts (25 juni)

Bij de tandarts in het kamp

In 1945 maakte Jan Kickhefer deze tekening van de tandartsenpraktijk die de geïnterneerden in een mannenkamp in Tjimahi op Java hadden ingericht.

Luister naar het verhaal bij deze tekening.

"Zonder narcose, zonder chirurgische instrumenten, zonder antiseptisch verband." (22 juni)

Mannen in een ziekenbarak

Infectieziekten werden makkelijk verspreid door de vele verhuizingen; de mensen namen ze mee naar het volgende kamp.

Kijk naar tekeningen en luister naar verhalen van mannen die de Japanse bezetting hebben meegemaakt.

Dominee met voetbalbeker (17 juni)

Sporttroffee en avondmaalbeker

Legerpredikant Carel Hamel zette zijn werk voort in de krijgsgevangenkampen waar hij terechtkwam. Van een stervende medegevangene kreeg hij deze beker. Voortaan deed deze voetbaltrofee onder andere dienst bij het toedienen van de laatste sacramenten aan stervenden in het kamp. 

Luister naar het verhaal over deze beker.

“We hadden geen aspirine, niks.” (12 juni)

Drukte in het ziekenhuis

In de meeste kampen was een ziekenhuis(je) of ziekenzaal, maar soms moest men hiervoor het kamp uit. Overal was een groot tekort aan medicijnen en medisch gereedschap. In veel kampen was wel een dieetkeuken aanwezig.

Bekijk tekeningen over dit onderwerp en luister naar verhalen van mensen die als kind de Japanse bezetting hebben meegemaakt.

A.J.L. de Geer Boers, het ontluizen der beddenplanken (10 juni)

Mannen stampen met beddenplanken op de grond om ze van luizen te ontdoen.

Luister naar het verhaal bij deze tekening.

“Met duizenden gonsden de vliegen boven de afvalkuilen en open latrines." (5 juni)

Mannen in badruimte in de open lucht

Deze keer geven mannen in beeld en woord een impressie van de hygiënische omstandigheden in de kampen.

Ga naar de verhalen en tekeningen.

Joke Broekema, ons toilet (3 juni)

Joke Broekema, Ons toilet. Vrouwenkamp Aek Pamienke III, Sumatra, 1945

Luister naar het verhaal bij deze tekening

"Tweeduizend vrouwen en kinderen, 35 wc’s." (29 mei)

Toiletten in het kamp

De hygiënische omstandigheden waren een belangrijk thema voor de tekenaars in de kampen. Zo ook voor de maakster van deze tekening, Tineke Robson-Augustijn, die geïnterneerd was in een kamp in Batavia, het huidige Jakarta.

Bekijk tekeningen en luister naar de verhalen van vrouwen die de Japanse bezetting hebben meegemaakt.

“Rattenvlees is lekker, hoor!” - 2 (27 mei)

Vrouwen in de rij voor de kampkeuken

Vrouwen vertellen over het werk in de kampkeuken, het voedselgebrek buiten de kampen en het verschil tussen vrouwen- en mannenkampen.

Luister naar verhalen van mannen die de bezetting door Japan hebben meegemaakt en bekijk tekeningen uit de collectie van het Museon.

Hendrika Hendricks-Reints Bok, Kookveldje (22 mei)

Hendrika Hendricks-Reints Bok, Kookveldje

Luister naar het verhaal bij deze tekening van Hendrika Hendricks-Reints Bok.

“Rattenvlees is lekker, hoor!” (20 mei)

Werken in de kampkeuken

In de meeste kampen werd in een gaarkeuken gekookt voor het hele kamp. Als het eten klaar was werd het per wijk, buurt of loods uitgedeeld.  Gaandeweg werd de voedselsituatie steeds slechter. Aan alle voedingsmiddelen was gebrek, ook buiten de kampen was de situatie nijpend.

Luister naar verhalen van mannen die de bezetting door Japan hebben meegemaakt en bekijk tekeningen uit de collectie van het Museon.

Kees van Willigen, Aanleg van de spoorweg (15 mei)

Aanleg van de Birma-spoorweg

Kees van Willigen werkte als dwangarbeider aan de Thai-Birmaspoorweg. In 1944 maakte hij deze tekening. 

Beluister het verhaal bij deze tekening.

“Alles behoort aan Nippon. En uzelf? U behoort ook aan Nippon.” (13 mei)

Veel geïnterneerden werden aan het werk gezet, ook de oudere jongens en meisjes. Mensen die als kind in een Japans concentratiekamp zaten, vertellen.

Beluister verhalen van mensen die als kind in een kamp zaten.

"Dit was nu je woonplek op aarde." - 2 (8 mei)

Overvolle slaapbarakken

Stadswijken, gevangenissen, kazernes, scholen, kloosters en zelfs ziekenhuizen werden als interne-ringskampen ingericht. Veel tekeningen in de collectie van het Museon geven een goede indruk van hoe de kampen eruitzagen en hoe het was om er te wonen.

Bekijk tekeningen en beluister meer over de woonomstandigheden in de kampen.

Op transport naar Japan (6 mei)

Het overvolle ruim van een schip

Romke de Vries was krijgsgevangengemaakt en ging samen met vele anderen op transport naar Japan om daar als dwangarbeider te werkt te worden gesteld. 

Luister hier naar het verhaal van de tekening waarmee hij tijdens een tussenstop in Singapore terugblikt op deze reis vol ontberingen.

'Het was zo bitter er niet meer bij te horen.' (1 mei)

Tekening: Conny van Grondelle

Zo’n 100.000 vrouwen, mannen en kinderen werden vanwege hun westerse achtergrond opgesloten in concentratiekampen. Tekeningen in de collectie van het Museon getuigen van de reis er naartoe, de onzekerheid en wanhoop. Plotseling maakten zij geen deel meer uit van de samenleving. ‘Het is zo bitter er niet meer bij te horen”, vertelt Jacoba Hooijkaas, een van de vrouwen die aan het woord komen.

Bekijk tekeningen en beluister geluidsfragmenten over dit onderwerp.

Met de hand gemaakt (29 april)

Biels en rail van de Birmaspoorweg

De militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) en mensen die nauw bij dit leger waren betrokken, waren krijgsgevangen gemaakt. Inheemse KNIL-militairen werden alweer snel vrijgelaten, maar moesten hun eed van trouw aan het Nederlandse gezag herroepen. Velen deden dat niet, waaronder de meeste Molukkers. Hen wachtte dwangarbeid. 42.000 Europese KNIL-militairen zaten opgesloten in krijgsgevangenkampen; ook zij werden vaak als dwangarbeiders ingezet, zoals aan de beruchte Birmaspoorweg. 

Lees en beluister het verhaal over de biels en spoorrail van de Birmaspoorweg in de collectie van het Museon.

A.M. Steensma, Barakinterieur (24 april)

Vijf vrouwen op hun krappe slaapplaats

De maker van deze tekening was de ondewijzeres Allegonda Maria Steensma (1909-1978). Via een aantal vrouwenkampen op Java kwam ze in maart 1945 in Kampong Makassar in Batavia (Jakarta) terecht.

Beluister het verhaal van deze tekening van A.M. Steensma.

"Dit was nu je woonplek op aarde." (22 april)

Tekening: Theo Voorstad

Stadswijken, gevangenissen, kazernes, scholen, kloosters en zelfs ziekenhuizen werden als interne-ringskampen ingericht. Veel tekeningen in de collectie van het Museon geven een goede indruk van hoe de kampen eruitzagen en hoe het was om er te wonen.

Bekijk tekeningen en beluister meer over de woonomstandigheden in de kampen.

Overleven buiten de kampen (17 april)

Ceintuur versierd met kralen, gemaakt door een buitenkamper om in haar levensonderhoud te voorzien.

Veel mensen met een Aziatische ouder of grootouder bleven buiten de kampen. Die hoopte men voor de Japanse zaak te winnen. De meesten voelden zich echter te veel met Nederland en Europa verbonden. Als gevolg van het door Japan aangewakkerde Indonesisch nationalisme, werd hun situatie steeds benarder. Deze ceintuur vertelt het verhaal van één van deze 'buitenkampers'.

Lees het beluister het verhaal van Gerarda Mannot-Roggen.

Kampleven in één jurk (15 april)

Met blauwe lapjes verstelde kampjurk

100.000 mannen, vrouwen en kinderen werden vanwege hun westerse achtergrond opgesloten in concentratiekampen. De Roemeense Zoe Orbescu was er daar één van. Deze kampjurk vertelt haar verhaal.

Lees het beluister het verhaal van Zoe Orbescu.

Water voor één dag (10 april)

Versierd bekertje ter grootte van een blikje tomatenpuree

Frans Bakker werkte voor de Bataafse Petroleum Maatschappij (B.P.M.) in Balikpapan op Borneo. Vlak na het uitbreken van de oorlog in Azië vluchtten zijn vrouw en kinderen naar het veiliger geachte Java. Frans bleef achter, totdat Balikpapan door het Japanse leger onder de voet dreigde te worden gelopen. Op Java werd het gezin herenigd, maar eind februari kreeg het personeel van de B.P.M. de opdracht om met hun gezin naar Colombo in het huidige Sri Lanka te vluchten. Zo ook de familie Bakker.

Lees en beluister het vluchtverhaal van Frans Bakker.

Naar boven